Menn sem hata konur

Í dag, föstudaginn 27. febrúar, verður frumsýnd í Svíþjóð og Danmörku kvikmyndin Män som hatar kvinnor sem er gerð eftir fyrstu bókinni í þríleik sænska rithöfundarins Stig Larson, Millénium. Þegar er búið að selja 30.000 miða á frumsýningu myndarinnar í Svíþjóð. Danski kvikmyndaleikstjórinn Niels Arden Oplev gerði myndina sem einkum var tekin í ísköldu vetrarríki Stokkhólms.  Hinn þjóðkunni sænski leikari Mikael Nyqvist leikur nafna sinn, rannsóknarblaðamanninn Mikael Blomkvist og Noomi Rapace, alls óþekkt leikkona ,er í hlutverki Lisbet Salander, hins einhverfa tölvuþrjóts.  Þríleikurinn Millénium hefur selst í meira en 10 milljónum eintaka um allan heim. Vonandi fáum við myndina sem fyrst í íslensk kvikmyndahús.

Bækurnar voru unaðsleg lesning - einkum fyrsta bókin. Svíar kunna svo sannarlega til verka þegar reyfarar eru annars vegar. Snilldarlega ofin spennuflétta. Þykkir doðrantar sem maður leggur ekki frá sér fyrr en í fulla hnefana - og hlakkar til að komast inn í heim þeirra á nýjan leik.

 JT

Viltu vinna milljarð?

Við vorum að koma heim úr bíó. Þetta var fantagóð mynd. Hún fjallar  fyrst og fremst, baráttu mannsins fyrir ástinni. Ástin er  í senn hreyfiaflið og fegurðin í öllum ljótleikanum. Hún fjallar um heppnina. Hún fjallar um fátæktina og allsleysið, baráttuna til að lifa af í samfélagi sem er svo fullt af fólki að mannmergðin gleypir einstaklinginn, bara þeir allra sterkustu lifa af, hún fjallar um spillingu og glæpsamlegt athæfi til að komast af. Hún færir áhorfandann inn í heim götubarna, glæpahyskis, sora, óþrifnaðar, litríks iðandi mannlífs þar sem fólkmassinn er eins og maurar í þéttri mauraþúfu. En vonin um ástina og fegurðina sigrar allt. Myndin er dásamlega litrík og alls konar mannaþefur í loftinu. Þetta er fullkomin Bollywoodmynd grunduð á ameríska draumnum. En hún er svo vel gerð, myndatakan svo frábærlega listræn og áleitin, leikurinn svo flottur og sannur, framandi umhverfið svo yfirþyrmandi, tónlistin svo stuðuð að maður sogast með. Engin amerísk klisja.

JT

Grótesk grimmd

Rústað, leikverk eftir Söru Kane. Leiksviðinu var rústað. Persónunum var rústað. Allt varð ein  rjúkandi rúst. Efniviðurinn er svívirðilegur. Efnistökin eru líka svívirðileg. Ég leyfi mér að halda því fram að sýning verksins á sviði Borgarleikhússins sé svívirðileg móðgun við leikhúsgesti. Ef listin felst í því að hrúga saman hráum ofbeldisatriðum pökkuðum inn í samtvinnuð klúr- og blótsyrði þá viðurkenni ég vanmátt minn til slíkrar listskynjunar.

Loksins, loksins! Magnað verk, heit kartafla sem kastað er í fang prúðbúinna leikhúsgesta, verk skrifað inn í íslenskan veruleika, ögrandi, gargandi snilld. Íslenska listaelítan hefur ekki látið sitt eftir liggja í hástemmdum umsögnum um verkið. Ef fólk spyr sig þess virkilega hvernig hægt sé að skrifa leikrit um slíkan hrylling hlýtur það að vera vísvitandi barnalegt. Við vitum öll að heimurinn er uppfullur af hryllingi. Ofbeldi og hryllingur hafa fylgt manninum frá upphafi. Engin skepna á jarðarkringlunni gervallri er grimmari en maðurinn. Það þarf hvorki Söru Kane né nokkurn annan til að uppljúka augum okkar fyrir tilvist hins illa, helvítis á jörð. Séum við ómeðvituð um það hljótum við að vera bæði blind, heyrnarlaus og tilfinningalega steindauð. Við höfum hryllinginn, ofbeldið og grimmdina fyrir augum og eyrum  daglega heima í stofu í  fréttatímum fjölmiðlanna. Þar birtist hryllingurinn í sinni nöktustu og hráustu mynd, hann er raunverulegur, sannur. Þar er raunverulegt fólk sem þjáist raunverulega og það snertir okkur, vekur upp litróf  kenndanna, tilfinninganna.

Leikverk Söru Kane er byggt upp af samþjöppuðu, harðsoðnu, hráu ofbeldi og hryllingi eins svívirðilegu og verst getur orðið. Textinn er uppvafinn orðahnykill verstu og svívirðilegustu klúr- og blótsyrða sem finnast í tungumálinu. Það er ekkert leikrænt, hvorki við efniviðinn, efnistökin né textann. Varla að votti fyrir leikrænni spennu nema ef vera skyldi í upphafi verksins. Tvær persónur í lokuðu rými. Eitthvað hlýtur að gerast, eitthvert uppgjör hlýtur að fara fram milli þeirra. En nei, bara runa gegndarlauss ofbeldis, grimmdar, hryllings og klúryrða í örlítið mismunandi útgáfum. Sviðsetningin er flott og  frammistaða leikaranna fín. Enda varla við öðru að búast. Við erum jú í atvinnuleikhúsi þar sem fólk kann til verka. En atvinnu- og fagmennska dugði ekki til að gæða verkið lífi. A.m.k.  náði það ekki að hræra við mér.  En það vakti mér hins vegar kenndir. Ég varð foxill út í sjálfa mig fyrir að láta leikhúsið hafa mig að fífli. Athafnir leikaranna á sviðinu sem áttu að vera ofbeldisfullar og hryllilegar fannst mér svo hallærislegar og hreinlega gróteskar að ég fór hjá mér fyrir þeirra hönd.

Persónurnar í verki Söru Kane snertu mig ekki frekar en verkið í heild sinni. Þær vöktu mér enga samúð, enga reiði, enga fyrirlitningu, engan hrylling, ekkert hatur. Þær voru holar, innantómar fígúrur, klisjur eins og ofbeldið og hryllingurinn. Hlaupandi fólk með angistina rista í hvern andlitsdrátt sem við höfum séð á fréttamyndum úr öllum stríðum heimsins vekja hins vegar sterkar tilfinningar, sterk viðbrögð; reiði, hatur, depurð, vonleysi, umkomuleysi gagnvart heimsósómanum.

Auðvitað er hægt að skrifa leikrit um hryllinginn á sama hátt og um ástina, hatrið og hvaðeina sem í heiminum býr. Fjölmargir listamenn hafa frá örófi fjallað um grimmdina, oft á mjög  áhrifamikinn hátt. Hins vegar mætti spyrja í hvers konar heimi við búum sem hampar leikverki sem þessu. Leikverki þar sem ofbeldinu og hryllingnum er samanþjappað að því er virðist án nokkurs tilgangs annars en að sýna það sem hránaktast. Leikverki þar sem hvergi er að finna leikræna spennu né leikræna framvindu. Leikverki þar sem textinn er svo flatur og tilgangslaus í eigin sora að maður hættir að hlusta mjög fljótlega.

Leikverkið Rústað  vakti engin viðbrögð einfaldlega vegna þess að það er  fullkomlega náttúrulaust í öllu sínu samþjappaða ofbeldi, hryllingi og grimmd. Þegar best lætur snýst verkið upp í lákúrulegt hallæri, gróteskan hrylling, gróteska grimmd.

8/2 2009 JT/Sk.Th.