Það er komið síðsumar og hallar að hausti. Samt hafa þingmenn ekki haft undan við að ræða mál málanna og aðeins gert sér örstutt velþegið hlé til að draga andann yfir verlsunarmannahelgina áður en lokahrinan um ICESAVE hefst og örlög þjóðarinnar ráðast. Mikið liggur við. Reyndar hefur umræðan verið svo yfirþyrmandi að jafn erfitt hefur verið að fylgja henni eins og að reyna að drekka vatn úr brunahana; mest skolast fyrir ofan garð og neðan en þó eru dropar sem skila sér. Lagarök Eiríks Tómassonar, Ragnars Hall, Stefáns Más Stefánssonar og fleiri lögspekinga eru t.d. vel yfirveguð og ígrunduð og eðlilega hafa þeir því nokkuð til síns máls. Svo eru þeir sem ekki vilja borga bæði vegna þess að við berum enga ábyrgð á skuldum vegna ICESAVE og hins að við ráðum alls ekki við að greiða skuldina.
Eva Joly er ein af þeim sem telur að við munum ekki ráða við endurgreiðslurnar, en það koma m.a. fram í grein hennar í Morgunblaðinu á laugardaginn var. Það var einmitt nálgun Evu á málinu sem vakti athygli mína umfram það sem aðrir hafa lagt til. Hennar nálgun er í takt við þá nálgun sem Evrópska verkalýðshreyfingin hefur haft í umræðunni um kreppuna, að það sé kerfið sjálft sem sé grundvöllur kreppunnar en ekki eitthvað utanaðkomandi afl sem hrindi atburðarásinni af stað. Afneitun á ókosti eigin kerfis leiði til innihaldslausrar umræðu, eins og þeirrar að heimurinn hafi breyst, kreppan hafi jafnvel gerbreytt honum.
Í grein Evu Joly kemur fram að að sumir þjóðarleiðtogar telji að afstaða okkar og vinnubrögð varðandi lagaumhverfi fjármálastarfsemi, alþjóðasamskipti eða þróunarsamvinnu verði að þróast en ekki breytast. Staða Íslands í kjölfar bankahrunsins og þjóðnýtingar þriggja stærstu bankanna er lýsandi dæmi um þennan hugsunarhátt. Eva segir: „Ísland, þar sem eru einungis 320 þúsund íbúar, sér nú fram á að þurfa að axla margra milljarða evra skuldabyrði sem langstærstur hluti þjóðarinnar ber nákvæmlega enga ábyrgð á og ræður alls ekki við að greiða.“ Og hún bætir við: „Ábyrgðarlaus afstaða sumra ríkja Evrópusambandsins gagnvart hruni íslenska efnahagskerfisins sýnir að þau eru ófær um að draga lærdóm af hruni þess samfélags sem Ísland var holdgervingur fyrir - þ.e. samfélags óhefts markaðsfrelsis, einkum frjálsra fjármálamarkaða, sem þessir sömu aðilar tóku þátt í að móta.“
Það er fyllsta ástæða til þess að gefa góðan gaum að orðum Evu þegar hún fjallar um ábyrgðalausa afstöðu sumra Evrópuríkja og ekki síður velta fyrir sér á hvaða forsendum hún byggi. Gæti verið að skortur á upplýsingum um raunverulega stöðu íslensks samfélags eigi þar einhvern þátt? Það mun eflaust kosta mikinn tíma og orku að halda þessari umræðu lifandi og vera vel á verði einkum á Evrópuþinginu þar sem búast má við miklum og heitum umræðum um þetta efni á næstu mánuðum. Eva heldur því fram að Svíum, sem nú eru í forsæti í Evrópusambandinu, virðist ekkert sérlega mikið í mun að setja fjármálageiranum skýrari lagaramma. Hver skyldi vera ástæðan fyrir því? Jú, hún er sú að fyrir ríkisstjórn Svía fer nú hægristjórn sem er nákvæmlega sama markinu brennd hugmyndafræðilega og ríkisstjórn Davíðs Oddssonar og Geirs H Haarde um samfélag óhefts markaðsfrelsis, einkum frjálsra fjármálamarkaða sem leiddu til einkavinavæðingar bankanna hér á landi og þess hruns sem við nú súpum seiðið af.
Hvaða ber þá að gera í ICESAVE-málinu?
Núverandi ríkisstjórn situr uppi með mál sem hún í raun ber enga pólitíska ábyrgð á frekar en þjóðin, fólkið í landinu. Svo viriðst vera að engar lánalínur verði opnaðar hingað til lands nema samið verði um ICESAVE. Atvinnulífið verður að fá hjólin til að snúast. Til þess þarf bankafyrirgreiðslu í útlöndum sem ekki fæst nema að frágenginni samþykkt Alþingis á bankaábyrgð vegna ICESAVE-samningsins, bankaábyrgðar sem við munum ekki geta staðið við að sumra mati. Þessi sjálfhelda verður þó ekki endanlega sýnileg fyrr en að sjö árum liðnum. Þá höfum við væntanlega fengið tækifæri til að taka þátt í umræðunni með Evu Joly á þingi Evrópusambandsins um afleiðingar óhefts markaðskerfis fyrir smáþjóð og miðlað þar af eigin reynslu. Ef til vill eygjum við þar í þeirri umræðu pólitíska lausn á okkar vanda, en þangað til verðum við að bíða og sjá hvað verður. Við eigum ekki annarra úrkosta.
Þegar þing kemur saman að nýju til að fjalla um ICESAVE-ábyrgðina hafa þingmenn væntanlega náð að jafna sig eftir hanaat hásumarsins. Þeir ættu þess vegna að geta tekið ábyrga afstöðu, byggða á skynsemi um uppbyggingu atvinnulífsins og endurreisn samfélagsins, en ekki á pólitískum refskap sem bara leiðir til vandræða. Þjóðin á heimtingu á því að þingmenn hasi sig upp úr gömlu hjólförunum, sýni skynsemi, snúi bökum saman og vinni henni leið út úr ógöngunum. Til þess var ætlast við gerð stöðugleikasáttmálanns, sem var okkar fórn á þessari vegferð, fórn til betri framtíðar.